Instytut Pamięci Narodowej - Rzeszów

14 maja 2025 r. na Uniwersytecie Rzeszowskim odbył się wykład otwarty „János Esterházy (1901-1957) - nieznany bohater narodów polskiego i węgierskiego”. Człowiek, który posiada niezwykły życiorys, dokonał heroicznych czynów i jest kandydatem na ołtarze.

Wykład przedstawił dr hab. Imre Molnár – historyk, dyplomata w węgierskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W latach 2001-2005 był attaché kulturalnym i prasowym ambasady węgierskiej w Warszawie. Obecnie jest na emeryturze. Jest ekspertem w procesie beatyfikacyjnym Jánosa Esterházego.

W wydarzeniu uczestniczyli Konsul Generalny Węgier w Krakowie dr Tibor Gerencsér, prof. dr hab. n. med. Adam Reich, rektor Uniwersytetu Rzeszowskiego, gospodarz miejsca, ks. dr Józef Łuczyszyn CM, wicepostulator w procesie beatyfikacyjnym Jánosa Esterházyego, dr hab. Mariusz Krzysztofiński, historyk z Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, współorganizator spotkania, goście z Węgier oraz studenci Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Współorganizatorami wydarzenia byli dr hab. Jan Pisuliński, prof. UR, dyrektor Instytutu Historii UR oraz prof. dr hab. Paweł Grata, dziekan Wydziału Nauk Humanistycznych UR.

Hrabia János Esterházy urodził się 14 marca 1901 r. w majątku rodzinnym Nyitraúljak na Górnych Węgrzech (potem Uljak, obecnie Vel’ke Zálužie na Słowacji). Jego matka Elżbieta była Polką, córką hr. Stanisława Tarnowskiego, galicyjskiego polityka konserwatywnego i historyka literatury, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rodzice poznali się w Krakowie i tam w 1898 r. wzięli ślub w kościele felicjanek. Po I wojnie światowej hrabia János gospodarował w majątku w Uljaku, który znalazł się poza granicami Węgier, zaangażował się w działalność polityczną mniejszości węgierskiej w powstałym państwie czechosłowackim. Był m.in. przywódcą węgierskiej Krajowej Partii Chrześcijańsko-Społecznej i Zjednoczonej Partii Węgierskiej, posłem do parlamentu czechosłowackiego, a potem słowackiego.

Po wybuchu wojny w 1939 r. niósł pomoc Polakom przedzierającym się przez teren Słowacji na Węgry i dalej do Francji. Prezydent Lech Kaczyński odznaczył go w uznaniu tych zasług orderem Polonia Restituta. - Esterházy wyciągał ludzi z aresztów słowackich, przewiózł także z Ungvaru do Budapesztu gen. Kazimierza Sosnkowskiego i pośredniczył w jego spotkaniu z regentem Węgier Mikloszem Horthym. Pomagał także Żydom. Co najmniej kilkuset z nich zawdzięcza mu ocalenie życia. W 1942 r. jako jedyny poseł nie zagłosował w parlamencie słowackim za ustawą umożliwiającą deportację osób pochodzenia żydowskiego - przypomniał prof. Imre Molnár, biograf sługi Bożego.

W kwietniu 1945 r. Esterházy został aresztowany w Bratysławie przez sowiecką bezpiekę, wysłany do Moskwy i skazany na 10 lat łagru. W tym czasie na Słowacji skazano go na śmierć. Sowieci przekazali w 1949 r. ciężko już chorego na gruźlicę więźnia do dyspozycji władz komunistycznej Czechosłowacji. - Wyrok śmierci zamieniono na dożywocie i Esterházy kontynuował swoją więzienną kalwarię. Ostatnim miejscem uwięzienia był Mirov na Morawach. Tam, wycieńczony chorobą, zmarł 8 marca 1957 r.