Instytut Pamięci Narodowej w Rzeszowie

1 sierpnia 2024 r. w Rzeszowie pod Pomnikiem Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej Podokręgu „Rzeszów” odbyły się obchody 80. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego.

Tradycyjnie już o symbolicznej godzinie „W” rozległa się syrena alarmowa, następnie podniesiono flagę na maszt, odśpiewano Hymn Państwowy, były okolicznościowe przemówienia dowódcy 3. Podkarpackiej Brygady Obrony Terytorialnej, przedstawicieli władz samorządowych, apel pamięci i salwa honorowa.

Głos zabrał także dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor IPN w Rzeszowie. Przestawił sferę militarno- polityczną, jaką wówczas wyrażało dowództwo Polskich Sił Zbrojnych:

– Gen. Kazimierz Sosnkowski Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych depeszował do dowódcy AK gen. Tadeusza Komorowskiego – W obliczu sowieckiej polityki  gwałtów i faktów dokonanych powstanie zbrojne byłoby atakiem pozbawionym politycznego sensu, mogącym za sobą pociągnąć niepotrzebne ofiary. 

– 30 lipca – Jeszcze raz powtarzam : jestem w obecnych warunkach politycznych bezwzględnie przeciwny powszechnemu powstaniu, którego sensem z konieczności byłaby zamiana jednej okupacji na drugą. 

– Gen. Władysław Anders natomiast pisał do gen. Sosnkowskiego 8 sierpnia – Przeżywam całym sercem smutną tragedię stolicy. Nie mając dość słów uznania dla bohaterstwa ukochanych naszych braci, nie możemy jednak zrozumieć, kto i dla jakiego celu, mimo wyraźnego zakazu Pana Generała wpłynął na tak tragiczną decyzję dowódcy AK. 

Dodał również:

„Panowało przekonanie, że Powstanie było klęską militarną i polityczną, ale jednocześnie było zwycięstwem ducha polskości, niebywałego dotąd bohaterstwa i poświęcenia, chęci stworzenia przestrzeni wolności. Ci, którzy walczyli w Warszawie, choć na chwilę byli ludźmi wolnymi. A do tego wszyscy zaprzysiężeni żołnierze Armii Krajowej dążyli przez cztery okrutne lata okupacji. Przygotowywali się do zrywu, który miał przynieść im wolność. Spotkali się ze strony niemieckiej z okrucieństwem, bezwzględnością, zdemoralizowaniem, bandyckim traktowaniem powstańców i ludności cywilnej i z chęcią unicestwienia materialnej strony stolicy i polskich wartości kulturalnych. Powstanie przyniosło ogromne straty ludzkie i materialne oraz straty w polskim dorobku kulturowym, których już nigdy nie uda się przywrócić. Dokonali tego żołnierze i funkcjonariusze III Rzeszy Niemieckiej: 16 tyś. zabitych, 20 tyś. rannych, od 150 do 200 tyś. wymordowanej ludności cywilnej. Tej straty już nigdy w polskich warunkach nie dało się odbudować. Rząd Polski w Londynie opracował tezy w sprawie odszkodowań gospodarczych od Niemiec. Zarówno względy moralno- polityczne jak i czysto gospodarcze nakładały na Rząd Polski domagania się, by Rzesza Niemiecka wyrównała gospodarcze następstwa naszej napaści. To jest swoisty testament i nikt, kto dziś stoi nad grobami Powstańców Warszawskich, kto patrzy na archiwalne zdjęcia zniszczonej Warszawy, czy choćby naszego, podkarpackiego Jasła, kto z nas stoi przed Pomnikiem Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej Podokręgu „Rzeszów” nie może dzisiaj mówić, że sprawa odszkodowań pomiędzy Polską, a Niemcami jest sprawą zamkniętą, to jest cały czas sprawa otwarta”.

Dla uczczenia pamięci o Powstaniu złożono wieńce i wiązanki kwiatów pod pomnikiem. Na zakończenie uroczystości orkiestra wojskowa odegrała sygnał „Cisza” oraz Pieśń Reprezentacyjną Wojska Polskiego. 

W uroczystości wzięli udział przedstawiciele rzeszowskiego IPN oraz członkowie Klubu im. płk. Łukasza Cieplińskiego w Rzeszowie. 
Obchody w Rzeszowie zakończyły się Mszą św. w Kościele pw. Św. Krzyża w intencji poległych i pomordowanych Powstańców Warszawskich oraz ludności cywilnej Warszawy.

Powstanie Warszawskie

Na mocy rozkazu dowódcy Armii Krajowej gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora” powstanie warszawskie rozpoczęło się 1 sierpnia 1944 r. o 17.00 – godzinie „W”. Miało na celu wyzwolenie stolicy spod niemieckiej okupacji przed wkroczeniem Armii Czerwonej. Armia Krajowa i władze Polskiego Państwa Podziemnego zamierzały ujawnić się i wystąpić wobec Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (utworzonego w Lublinie i zależnego od woli Stalina) w roli gospodarza, jako jedyna legalna władza niepodległej Rzeczypospolitej.

Powstanie, planowane na kilka dni, upadło 3 października po 63 dniach walki. Zginęło od 16 tys. do 18 tys. żołnierzy AK i od 150 tys. do 180 tys. cywilów. Po kapitulacji Warszawa została doszczętnie zniszczona przez Niemców.

O ile pod względem militarnym powstanie zakończyło się klęską, o tyle pod względem politycznym miało ogromne znaczenie. Polacy zademonstrowali dążenie do odzyskania niepodległości. Jak pisał po wojnie Jan Nowak-Jeziorański, uczestnik tego niepodległościowego zrywu, „kurier z Warszawy”, walka nie była daremna, a powstanie warszawskie sprawiło, że „państwo polskie, chociaż zniewolone i wasalne, zachowało swoją odrębność, przetrwało Stalina, który w swych zamysłach prawdopodobnie chciał z niego z czasem uczynić część ZSRS”.

Organizatorzy uroczystości:
Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, Miasto Rzeszów, 21. Brygada Strzelców Podhalańskich im. gen. bryg. Mieczysława Ludwika Boruty- Spiechowicza, 3. Podkarpacka Brygada Obrony Terytorialnej im. płk. Łukasza Cieplińskiego , Światowy Związek Żołnierzy AK Okręg Podkarpacki