Instytut Pamięci Narodowej w Rzeszowie

Uroczystość odsłonięcia muralu poświęconego Markowianom zamordowanym przez NKWD w 1940 roku.

Na wydarzenie, które odbędzie się 2 maja 2026 r. w Markowej zapraszają zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr Mateusz Szpytma oraz wójt Gminy Markowa Aleksander Cwynar.

Program uroczystości:

• 11:00 Msza Św. w kościele pw. św. Doroty w Markowej
• 12:00 Przemarsz pod budynek Biblioteki Publicznej w Markowej
• 12:20 Przemówienia zaproszonych gości
• 12:25 Odsłonięcie i poświęcenie muralu
• 12:45 Apel pamięci
• 12:50 Złożenie kwiatów

Do przedstawicieli zgładzonej w zbrodni katyńskiej elity należało również trzech oficerów pochodzących lub związanych z Markową. Dwóch oficerów zawodowych – mjr Antoni Flejszar (1897-1940) z 39 pułku piechoty z Jarosławia i kpt Franciszek Michnar (1892-1940) z 27 pułku artylerii lekkiej z Włodzimierza Wołyńskiego oraz oficer rezerwy, lekarz pracujący tuż przed wojną w Markowej, kpt Władysław Ciekot (1907-1940).

• Major piechoty Antoni Flejszar – urodzony 20 grudnia 1897 r . w Markowej, wywiadowca Polskiej Organizacji Wojskowe, uczestnik wojny polsko-ukraińskiej i polsko - bolszewickiej. Za postawę w walce z bolszewikami mianowany 1 września 1920 r. na pierwszy stopień oficerski. Za niezwykłe męstwo w latach 1918-1920 czterokrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych. Jako oficer sztabu 24 Dywizji Piechoty dostał się do niewoli sowieckiej, więziony w Starobielsku, zamordowany przez NKWD w Charkowie w kwietniu 1940 r. Pośmiertnie awansowany w 2007 r. na stopień podpułkownika.
• Kapitan Franciszek Michnar – urodzony 28 września 1892 r. w Markowej, uczestnik wojny polsko-ukraińskiej i polsko - bolszewickiej. Jako oficer gospodarczy 27 pułku artylerii lekkiej we Włodzimierzu Wołyńskim po 17 września 1939 r. dostał się do niewoli sowieckiej, zamordowany rzez NKWD w kwietniu lub maju 1940 r., pogrzebany w nieznanym miejscu - najprawdopodobniej w Bykowni k. Kijowa, gdzie na polskim cmentarzu wojennym znajduje się poświęcona mu tabliczka epitafijna.
• Kapitan Rezerwy Władysław Ciekot – urodzony w Czuryłach, w 1933 r. ukończył Wydział Lekarski na Uniwersytecie Warszawskim, a następnie Centrum Wyszkolenia Sanitarnego. Lekarz wojskowy w Równem. Na własną prośbę urlopowany, aby mógł objąć 2 listopada 1937 r. funkcję lekarza i kierownika pierwszej w Polsce wiejskiej Spółdzielni Zdrowia w Markowej. Autor artykułów naukowych i popularyzatorskich z zakresu zdrowotności na wsi. Pomysłodawca sanatoriów dla chłopców, współorganizator dziecińców wiejskich. Przeniesiony do rezerwy 30 kwietnia 1939 r. na prośbę społeczności gminy Markowa. W związku z wybuchem wojny zmobilizowany do szpitala w Równem, dostał się do niewoli sowieckiej, więziony w Kozielsku, zamordowany przez NKWD w Katyniu prawdopodobnie 17 kwietnia 1940 r. Pośmiertnie awansowany w 2007 r. do stopnia majora. 

* * *

Zbrodnia katyńska, która dokonała się w kwietniu i maju 1940 roku na 21 768 jeńcach obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz innych więzień na podstawie decyzji Biura Politycznego WKP(b) z 5 marca 1940 roku była mordem na przedstawicielach polskiej elity. Sowieci znali dwa sposoby postępowania wobec pokonanego przeciwnika: zmusić do służby dla Związku Sowieckiego lub unicestwić. W wyniku wielomiesięcznych przesłuchań i obserwacji władze sowieckie przekonały się, że przytłaczająca większość spośród nich to patrioci i „zawzięci wrogowie władzy sowieckiej” i wobec tego skazano ich na rozstrzelanie.

Świat dowiedział się o zbrodni katyńskiej 13 kwietnia 1943 roku, kiedy to Niemcy ujawnili odkrycie masowych grobów w Katyniu. Odpowiedź Moskwy przyszła dwa dni później, oskarżając Niemców o tę zbrodnię, rzekomo popełnioną w 1941 roku w okolicach Smoleńska. Próby wyjaśnienia sprawy przez polski rząd z pomocą Międzynarodowego Czerwonego Krzyża doprowadziły do zerwania przez Kreml 25 kwietnia 1943 r. stosunków z Polską. Propaganda sowiecka, a za nią władze PRL, uparcie forsowały wersję o niemieckiej eksterminacji polskich jeńców.

Już w 1943 roku rządy Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii posiadały informacje wskazujące na sowieckie sprawstwo zbrodni katyńskiej. Jednak w obawie przed wycofaniem się Stalina z koalicji antyhitlerowskiej, zdecydowały się zachować milczenie. Dopiero po wojnie, w 1951 r., Amerykanie zdecydowali się powołać Specjalną Komisję Śledczą Kongresu Stanów Zjednoczonych do Zbadania Zbrodni Katyńskiej. Wnioski amerykańskiej komisji były jednoznaczne: odpowiedzialnych za Zbrodnię Katyńską, nazwaną ludobójstwem, trzeba postawić przed międzynarodowym sądem.

Prawda o Zbrodni Katyńskiej była skrzętnie ukrywana przez ponad pół wieku. Przełom nastąpił 13 kwietnia 1990 roku, kiedy to władze ZSRR przyznały, że za zbrodnią stało NKWD, wskazując Ławrientija Berię i Wsiewołoda Mierkułowa jako winnych. Tego samego dnia prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow przekazał polskiemu prezydentowi Wojciechowi Jaruzelskiemu pierwsze archiwalne dokumenty dotyczące tej straszliwej zbrodni.

W hołdzie ofiarom, w 2007 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił 13 kwietnia Dniem Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej.