Instytut Pamięci Narodowej w Rzeszowie

„Tu rodziła się Solidarność” pod takim hasłem 18 lutego 2026 r. w Rzeszowie odbyło się spotkanie Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności. Wydarzenie zostało zorganizowane w 45. rocznicę strajków i podpisania porozumień rzeszowsko-ustrzyckich, 45. rocznicę powstania NSZZ RI „Solidarność”, jak również 45. rocznicę rejestracji Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Honorowy patronat nad wydarzeniem objął Prezydent RP Karol Nawrocki.

Ze szczególnym przesłaniem list do uczestników uroczystości skierował list Prezydent RP Karol Nawrocki, który odczytał Tomasz Obszański, doradca Prezydenta RP do spraw rolnych. 

Organizatorem wydarzenia był Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, Województwo Podkarpackie przy współpracy Wojewódzkiego Domu Kultury w Rzeszowie. Sejmik Województwa Podkarpackiego – pragną uhonorować uczestników strajków w Rzeszowie i Ustrzykach Dolnych – ustanowił rok 2026 na Podkarpaciu Rokiem Porozumień Rzeszowsko-Ustrzyckich.

W tym dniu w godzinach przedpołudniowych na budynku Uniwersytetu Rzeszowskiego odsłonięta została tablica memoratywna, upamiętniająca dwa strajki okupacyjne zorganizowane w 1981 r. na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie przez działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów, którą ufundował rzeszowski Instytut Pamięci Narodowej. 

Podczas dzisiejszych obchodów odbyła się ceremonia wręczenia odznaczeń Krzyż Wolności i Solidarności działaczom opozycji antykomunistycznej z Podkarpacia. W imieniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej dekoracji dokonał zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr Mateusz Szpytma. 

W swoim wystąpieniu dr Mateusz Szpytma zwrócił się do wszystkich odznaczonych KWiS bohaterów naszej wolności z Podkarpacia:

To ważne miejsce, w którym także rodziła się „Solidarność”, która zmobilizowała rolników z całej Polski, aby walczyli wspólnie o prawa nie tylko dla nich ale dla wszystkich grup zawodowych, walczyli o wolność religijną, prawdę historyczną w podręcznikach szkolnych. To pokazuje jak ważny był to ruch, który chciał lepszej Polski. Ta decyzja narodziła się w sercach każdego z Państwa, mimo bardzo realnych konsekwencji, które groziły. Mimo tego stanęliście po dobrej stronie i państwo polskie Wam za to dziękuje. Proszę Was Damy i Kawalerowie abyście podjęli zobowiązanie na przyszłość i byli czynnymi uczestnikami życia społecznego. 

Krzyżem Wolności i Solidarności odznaczeni zostali:

• Grzegorz Gościński od 1986 r. prowadził działalność w strukturach Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”. W latach 1986-1988 był autorem, redaktorem i kolporterem drugoobiegowego pisma „Solidarność Podkarpacka”, w okresie 1987-1988 autorem artykułów do „Gońca Podkarpackiego”, w 1988 r. pisał również do gazetki „Serafik” wydawanej przy parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Krośnie. Działał także jako kolporter ulotek i innych materiałów sygnowanych przez struktury opozycyjne. W latach 1987-1989 prowadził bibliotekę wydawnictw podziemnych. Oprócz wspomnianego zaangażowania prowadził jednocześnie aktywną działalność społeczną. W latach 1985-1989 był współzałożycielem i przewodniczącym Bractwa Trzeźwości przy parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Krośnie, w okresie 1986-1989 współorganizował coroczne marsze trzeźwości do grobów kard. Stefana Wyszyńskiego i ks. Jerzego Popiełuszki. Od 1985 r. współorganizował Msze za Ojczyznę w kościele pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Krośnie, a w latach 1986-1988 spotkania pod nazwą „Tydzień Kultury Chrześcijańskiej”. W dniu 26 listopada 1987 r. w jego miejscu zamieszkania dokonano przeszukania, w trakcie którego odnaleziono materiały świadczące o prowadzeniu „nielegalnej propagandy politycznej”. Następne został przewieziony do Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Krośnie, gdzie został przesłuchany przez funkcjonariuszy SB. Podczas przesłuchania został pobity.
• Andrzej Adam Kaczmarek ukończył Technikum Mechaniczne w Stalowej Woli (1980). W 1980 r. pracował jako ślusarz w Hucie Stalowa Wola (HSW) na Wydz. Z-5. Od września 1980 r. był członkiem NSZZ „Solidarność”. W okresie od października 1980 r. do października 1982 r. odbywał służbę wojskową, po czym w 1983 r. wrócił do pracy w HSW. W dniu 21.04.1988 r. był uczestnikiem wiecu zorganizowanego przez Komitet Założycielski „Solidarności” Pracowników HSW (powołany w październiku 1987 r.), następnie w dniach 29-30.04.1988 r. był uczestnikiem strajku w HSW. Podczas kolejnego strajku w sierpniu 1988 r. został w dniu 25 sierpnia 1988 r. po rewizji w mieszkaniu zatrzymany (zwolniony po 48 godz.) ukarany upomnieniem i uwagą z wpisaniem do akt personalnych. Po zwolnieniu był uczestnikiem strajku do 1 września 1988 r. oraz członkiem Komitetu Strajkowego na Wydz. M-10 i Wydz. R-3. Od września 1988 r. do lipca 1989 r. był członkiem Komitetu Organizacyjnego NSZZ „Solidarność” HSW. W maju 1989 r. brał udział jako reprezentant NSZZ „Solidarność” w Europejskim Kongresie Młodych Związkowców w Belgii. W 1989 r. aktywnie uczestniczył w kolportażu materiałów wyborczych Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w Stalowej Woli.
• Józefa Łach w okresie 1980 – 1990 pełniła funkcję organisty w Parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Rzeszowie. Od roku 1979 brała udział w powstawaniu nielegalnie budowanej kaplicy Podwyższenia Krzyża Świętego przy ul. Krakowskiej w Rzeszowie m.in. rozprowadzając ulotki w obronie sądzonego w związku z tym księdza Franciszka Kołodzieja. Po wprowadzeniu stanu wojennego udzielała wsparcia osobom represjonowanym i ich rodzinom. W latach 1984-1989 uczestniczyła w nieoficjalnych obchodach rocznic podpisania porozumień rzeszowsko – ustrzyckich śpiewając pieśni patriotyczne, które także sama współtworzyła, a także innych uroczystościach np. wyjeździe do Warszawy na grób ks. J. Popiełuszki. Uczestniczyła w tym samym charakterze w spotkaniach Duszpasterstwa Rolników w Leżajsku, Sokołowie Małopolskim, Krasiczynie i innych miejscowościach. W latach 1984-1989 brała udział w kolportażu nielegalnych wydawnictw, w tym wydawanych przez Ogólnopolski Komitet Oporu Rolników takich jak „Solidarność Rolników”, „Wieści” oraz kolportażu książek, znaczków pocztowych i taśm magnetofonowych z pieśniami patriotycznymi.
• Agata Dorota Majcher w latach 80. pracowała w Biurze Projektowo-Badawczym Budownictwa Ogólnego (BPBBO) „Miastoprojekt” w Rzeszowie. W latach 1982 – 1989 była członkiem Tajnej Komisji Zakładowej w BPBBO „Miastoprojekt” w Rzeszowie zbierając składki związkowe oraz pełniąc funkcję łącznika w strukturach NSZZ „Solidarność”, a także organizując pomoc dla osób internowanych i ich rodzin. W tym samym okresie działała w strukturach Regionalnej Komisji Wykonawczej (RKW) NSZZ „Solidarność” Regionu Rzeszowskiego. Uczestniczyła w kolportażu prasy podziemnej, zaopatrzeniu punktów drukarskich w papier i materiały biurowe. Brała udział w akcjach ulotkowych i demonstracjach organizowanych przez struktury podziemia solidarnościowego. W 1989 r. uczestniczyła w odtwarzaniu struktur NSZZ „Solidarność” oraz przygotowaniach strony solidarnościowej do wyborów.
• Piotr Rychter był członkiem NSZZ „Solidarność” w Spółdzielni „Hydrobud” w Sanoku, gdzie pracował. W czerwcu 1981 r. wszedł w skład Zarządu Regionu Podkarpacie NSZZ „Solidarność”. Wybrany kandydatem regionalnym na I Krajowy Zjazd NSZZ „Solidarność” w Gdańsku, a tam na członka Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”. Zatrzymany 13 grudnia 1981 r. w Gdańsku i po przesłuchaniu zwolniony. W ramach działań represyjnych powołany został do odbycia ćwiczeń wojskowych w Jednostce Wojskowej nr 3466 w Czerwonym Borze w okresie od 5 listopada 1982 r. do 3 lutego 1983 r. Był objęty zastrzeżeniem wyjazdu do krajów kapitalistycznych w okresie od 5 maja 1982 r. do 8 marca 1984 r.

Za zasługi w działalności na rzecz przemian demokratycznych w Polsce Złotym Krzyżem Zasługi odznaczony został:

•  Andrzej Antoni Nowak. Od września 1980 r. był członkiem Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” w Zakładzie Urządzeń Naftowych Naftomet w Krośnie. Działalność opozycyjną kontynuował po wprowadzeniu stanu wojennego. Kolportował wydawnictwa podziemne na Podkarpaciu, sprowadzał je z innych regionów do Krosna, a w 1984 r. wraz ze swoim bratem Jerzym zorganizował ośrodek kolportażowy w Zakładzie Naprawczym AGD przy ul. Wielkiego Proletariatu w Krośnie. W lipcu 1985 r. wraz bratem przeprowadził w Krośnie akcję ulotkową, informującą o wydawnictwach Solidarności Walczącej. Od końca 1986 r. aktywnie działał w Duszpasterstwie Ludzi Pracy przy klasztorze oo. Kapucynów w Krośnie, skupiającym środowiska opozycyjne. Jesienią 1987 r. zaangażował się w akcję, mającą na celu nakłonienie mieszkańców Krosna do bojkotu referendum z 29 listopada 1987 r. W wyniku przeszukania jego mieszkania przy ul. Wielkiego Proletariatu w Krośnie, przeprowadzonego 26 listopada 1987 r., odnaleziono ponad 600 ulotek, wydanych przez Solidarność Podkarpacką, wzywających do bojkotu referendum oraz książki wydane w drugim obiegu. Za zasługi został odznaczony KWiS postanowieniem Prezydenta RP nr 194/2025.

Obchodom towarzyszyła dyskusja panelowa pt. „Przez Solidarność do niepodległości” z udziałem działaczy opozycji z województwa podkarpackiego: Adama Pęzioła, Henryka Cząstki i Mariana Krztonia. Moderatorem rozmowy był dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor rzeszowskiego IPN, historyk, specjalizujący się m.in. w historii opozycji i oporu społecznego na Podkarpaciu.

Zweńczeniem uroczystości był koncert „Pieśni Solidarności” w wykonaniu zespołu „Sonanto”, pod przewodnictwem Pawła Krasnowskiego.