English version
27 września 1939 r., powołana została Służba Zwycięstwu Polski, przekształcona w Związek Walki Zbrojnej, a następnie w Armię Krajową, w tym roku obchodzimy 86. rocznicę powstania Polskiego Państwa Podziemnego.
27 września 2025 r. Mszą Świętą w kościele pw. św. Rocha przy ul. Paderewskiego 130 w Rzeszowie rozpoczęły się obchody 86. rocznicy powstania Polskiego Państwa Podziemnego. Mszy św. przewodniczył ks. bp. Kazimierz Górny, pierwszy biskup diecezji rzeszowskiej, homilię wygłosił ks. prałat Stanisław Słowik. Głos w imieniu organizatorów zabrał Mateusz Jagieło.
Po uroczystej Mszy św. miało miejsce odsłonięcie i poświęcenie tablicy pamiątkowej ku czci Adama Bienia. Upamiętnienie to powstało z inicjatywy zmarłego 19 grudnia 2024 r. śp. Janusza Szkutnika, rzeszowskiego opozycjonisty, współtwórcy Solidarności Walczącej, Rzeszowskiego Komitetu Oporu Rolników oraz Niezależnego Ruchu Ludowego „Solidarność”.
Adam Bień urodził się 16 grudnia 1899 r. w miejscowości Ossala, w powiecie sandomierskim. W 1920 r. jako ochotnik wstąpił do Wojska Polskiego i walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1925 r. ukończył studia prawnicze na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1929 r. pracował jako sędzia Sądu Grodzkiego w Grójcu, a od 1930 r. w Warszawie.
W 1938 r. mianowany został sędzią Sądu Okręgowego w Warszawie, w którym pracował również w okresie okupacji. Do 1939 r. działał aktywnie w Związku Młodzieży Wiejskiej „Siew”, był członkiem, a następnie prezesem, Zarządu Głównego „Wici”, a także sekretarzem oraz prezesem Związku Teatrów Ludowych.
W okresie okupacji działał w konspiracyjnym Stronnictwie Ludowym. Od 1943 r. pełnił funkcję Zastępcy Delegata Rządu RP na Kraj, a od 1944 r. członka Krajowej Rady Ministrów Rządu RP na uchodźstwie w randze ministra sprawiedliwości. Podczas powstania warszawskiego kierował władzami cywilnymi.
Aresztowany przez NKWD, 28 marca 1945 r., został wraz z innymi członkami Polskiego Państwa Podziemnego przetransportowany samolotem do Moskwy. 18 czerwca 1945 r. skazano go na 5 lat więzienia za – jak czytamy w aktach - „działalność wywrotową na tyłach Armii Czerwonej”. Wyrok odsiadywał w moskiewskiej Łubiance. W sierpniu 1949 r., po odbyciu części kary, został zwolniony. Po powrocie z ZSRS Adam Bień stronił od polityki, unikał angażowania się w działalność polityczną, zajął się działalnością społeczną oraz pisaniem. Zmarł 4 marca 1998 roku w Warszawie. Pochowany został z honorami państwowymi na cmentarzu parafialnym w Niekrasowie.
Dalsze uroczystości patriotyczno- rocznicowych odbyła się o godz. 12:00 przed Pomnikiem Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej Podokręgu Rzeszów, gdzie wystawiono posterunek honorowy 3 Podkarpackiej Brygady Obrony Terytorialnej im. płk. Łukasza Cieplińskiego.
Obchody rozpoczęto podniesieniem Flagi Państwowej na maszt i odegraniem hymnu państwowego. Uczestników obchodów powitał płk. Michał Małyska, dowódca 3 Podkarpackiej Brygady Obrony Terytorialnej, miała miejsce również ceremonia wręczenia kombatantom: por. Franciszkowi Batoremu i por. Władysławowi Bogaczewiczowi odznaki pamiętkowej BOT. Dyrektor dr hab. Dariusz Iwaneczko i pracownicy rzeszowskiego Instytutu Pamięci Narodowej: Joanna Kudyba, dr Marcin Bukała i Hubert Bury (odznaczenie odebrał Grzegorz Leszczyński), zostali uhonorowani medalem jubileuszowym z okazji 35 - lecia działalności Światowego Związku Żołnierzy AK przez Janusza Skotnickiego, prezesa Zarządu ŚZŻAK Okręg Podkarpacki.
Następnie były okolicznościowe przemówienia przedstawicieli władz parlamentarnych i samorządowych. Głos zabrała dr Ewa Leniart, poseł na Sejm RP, Teresy Kubas-Hul, wojewoda podkarpacki, Małgorzata Jarosińska-Jedynak, członek Zarządu Województwa Podkarpackiego, Marcin Deręgowski, wiceprezydent Rzeszowa oraz dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, który w swoim wystąpieniu powiedział:
Podziękował za otrzymane wyróżnienia oraz za słowa uznania dla działalności ustawowej jaką pełni Instytut Pamięci Narodowej przez dwadzieścia pięć lat działalności. Nawiązał do osoby Adama Bienia - wybitnego prawnika, działacza ruchu ludowego, żołnierza i członka Polskiego Państwa Podziemnego oraz urzędnika. Dzisiejsze państwo i przedstawiciele władzy oraz instrumenty, które posiadają powinny działać w symbiozie. Sektor militarny, cywilny, sądowniczy, edukacyjny, społeczny powinien działać dla wolności i niepodległości Polski. Bo po pierwsze Polska, po pierwsze Polacy.
Rzeszowskie obchody zakończył Apel Pamięci i salwa honorowa oraz złożenie pod Pomnikiem wieńców i wiązanek kwiatów. Na końcu orkiestra wojskowa odegrała sygnał „Cisza” i Pieśń Reprezentacyjną Wojska Polskiego. Rocznica powstania Polskiego Państwa Podziemnego jest równocześnie dniem Święta Wojsk Obrony Terytorialnej, które kultywują jego tradycję oraz tradycję Armii Krajowej.
* * *
27 września 1939 r., powołana została Służba Zwycięstwu Polski, przekształcona w Związek Walki Zbrojnej, a następnie w AK.
Stała się ona zalążkiem Polskiego Państwa Podziemnego, które działając w latach 1939–1945 na terenach okupowanych przez Niemców i Sowietów, było fenomenem w ogarniętej wojną Europie. Polskie Państwo Podziemne kierowane było przez władze RP na uchodźstwie: prezydenta, rząd i Naczelnego Wodza oraz ich krajowe przedstawicielstwa.
Podziemnym parlamentem, reprezentującym największe stronnictwa polityczne: Stronnictwo Ludowe, Polską Partię Socjalistyczną, Stronnictwo Narodowe oraz Stronnictwo Pracy był w latach 1940-1943 Polityczny Komitet Porozumiewawczy, od 1943 do 1944 r. Krajowa Rada Polityczna, a od 1944 r. do końca wojny – Rada Jedności Narodowej. Delegat Rządu na Kraj, od maja 1944 r. w randze wicepremiera, kierował zakonspirowanym aparatem administracji cywilnej – Delegaturą Rządu na szczeblu centralnym, w województwach i powiatach. Delegatura składała się z 18 departamentów, m.in. Spraw Wewnętrznych, Informacji i Prasy, Pracy i Opieki Społecznej oraz Oświaty i Kultury. Wymiarem sprawiedliwości zajmowało się Kierownictwo Walki Cywilnej (oddzielny organ Delegatury) wraz z Cywilnymi Sądami Specjalnymi i Państwowym Korpusem Bezpieczeństwa (podziemna policja). Sądzono za kolaborację z okupantem i wymierzano kary, od bojkotu, chłosty, kontrybucji aż po wyroki śmierci. Wydawano także wyroki za przestępstwa pospolite.
KWC organizowało powszechny opór społeczeństwa i pomagało Polakom przetrwać lata okupacji. Działając pod przewodnictwem Stefana Korbońskiego opublikowało „Dziesięć Przykazań Walki Cywilnej”, które głosiły, że podstawowym nakazem i obowiązkiem każdego obywatela polskiego jest poszanowanie prawowitych władz polskich na emigracji, posłuch wobec zarządzeń czynników miarodajnych w Kraju, a w stosunku do okupanta bojkot jego zarządzeń i wezwań oraz absolutne zerwanie z nim stosunków handlowych, kulturalnych i towarzyskich.
Przy Delegaturze Rządu na Kraj, działała Rada Pomocy Żydom „Żegota” – jedyna w okupowanej przez Niemców Europie instytucja państwowa ratująca ludność żydowską od zagłady. KWC wydało ostrzeżenie, że szantaż wobec Żydów i ich denuncjowanie będą karane z całą surowością.
Jednym z największych osiągnięć Polskiego Państwa Podziemnego było zorganizowanie tajnego nauczania. W podziemnych drukarniach wydawano prasę informacyjno-polityczną, publicystykę, dzieła literackie oraz podręczniki. Organizowano także konspiracyjne koncerty, przedstawienia teatralne, wieczory autorskie i wykłady naukowe.
Polskie Państwo Podziemne miało własne siły zbrojne. Na czele utworzonej 27 września 1939 r. Służby Zwycięstwu Polski stanął gen. Michał Karaszewicz – Tokarzewski. SZP została przekształcona najpierw w 1940 r. w Związek Walki Zbrojnej, a następnie rozkazem Naczelnego Wodza z 14 lutego 1942 r. w Armię Krajową, w skład której weszło ok. 200 organizacji wojskowych, zarówno spod okupacji niemieckiej jak i sowieckiej. AK od początku była organizacją masową. Liczba jej zaprzysiężonych żołnierzy wynosiła na początku 1942 r. ok. 100 tys., zaś w lecie 1944 r. już ok. 380 tys., w tym ok. 10,8 tys. oficerów, 7,5 tys. podchorążych i 87,9 tys. podoficerów.
Od 1943 r. w jednostkach podporządkowanych Komendzie Głównej AK tworzono kompanie i bataliony, od 1944 r. – pułki, brygady, dywizje, zgrupowania pułkowe i dywizyjne. AK realizowała swe cele poprzez prowadzenie walki bieżącej i przygotowywanie powstania powszechnego. Walka bieżąca prowadzona była głównie przez akcje małego sabotażu, akcje sabotażowo-dywersyjne, bojowe, a także bitwy partyzanckie z siłami policyjnymi oraz regularnym wojskiem niemieckim. Specjalne miejsce w działalności bojowej AK zajmowały akcje odwetowe i represyjne w stosunku do SS i policji oraz zdrajców i prowokatorów.
Kulminacją wysiłku zbrojnego AK było Powstanie Warszawskie stanowiące kluczowy element akcji „Burza”. Przez 63 dni powstańcy prowadzili z wojskami niemieckimi heroiczną i osamotnioną walkę, której celem była niepodległa Polska, wolna od niemieckiej okupacji i dominacji sowieckiej. Ogromne straty poniesione przez stronę polską w wyniku powstania powodują, iż decyzja o jego rozpoczęciu do dziś wywołuje kontrowersje.
19 stycznia 1945 r., wobec błyskawicznych postępów wielkiej ofensywy wojsk sowieckich, Dowódca Armii Krajowej gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek” wydał rozkaz o rozwiązaniu AK. Zwracając się do żołnierzy pisał: „Żołnierze Armii Krajowej! Daję Wam ostatni rozkaz. Dalszą swą pracę i działalność prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości Państwa i ochrony ludności polskiej przed zagładą. Starajcie się być przewodnikami Narodu i realizatorami niepodległego Państwa Polskiego. W tym działaniu każdy z Was musi być dla siebie dowódcą”.
Po wkroczeniu Armii Czerwonej na tereny Polski przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego zostali aresztowani przez NKWD. 21 czerwca 1945 r. Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRS w Moskwie skazało ich – jak głosiło uzasadnienie – za „działania przeciwko Armii Czerwonej i Związkowi Sowieckiemu oraz współpracę z Niemcami”. Trzech spośród skazanych w procesie zmarło w sowieckich więzieniach: ostatni dowódca AK gen. Leopold Okulicki, wicepremier i delegat Rządu na Kraj Jan Stanisław Jankowski oraz Stanisław Jasiukowicz, członek Rady Ministrów na Kraj ze Stronnictwa Narodowego. 1 lipca 1945 r. Rada Jedności Narodowej ogłosiła przesłanie Polskiego Państwa Podziemnego, nazywane Testamentem Polski Walczącej, mówiące o Polsce wolnej, sprawiedliwej i demokratycznej.
Organizatorzy obchodów: Dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, prezydent Miasta Rzeszowa, dowódca 21. Brygady Strzelców Podhalańskich, dowódca 3. Podkarpackiej Brygady Obrony Terytorialnej, Światowy Związek Żołnierzy AK Okręg Podkarpacki.