Instytut Pamięci Narodowej w Rzeszowie

1 marca 2025 r. obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych – dzień ten jest poświęcony żołnierzom antykomunistycznego i niepodległościowego podziemia.

Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych ustanowił w 2011 r. Parlament „w hołdzie Żołnierzom Wyklętym - bohaterom antykomunistycznego podziemia, którzy w obronie niepodległego bytu Państwa Polskiego, walcząc o prawo do samostanowienia i urzeczywistnienia dążeń demokratycznych społeczeństwa polskiego, z bronią w ręku, jak i w inny sposób przeciwstawili się sowieckiej agresji i narzuconemu siłą reżimowi komunistycznemu”. 

Żołnierze Wyklęci, Niezłomni tworzyli polskie powojenne podziemie niepodległościowe i antykomunistyczne. Był to ruch partyzancki, stawiający opór sowietyzacji Polski i podporządkowania jej ZSRR, toczący walkę ze służbami bezpieczeństwa ZSRR i podporządkowanymi im służbami w Polsce. 

Pomysł ustanowienia święta w tym terminie wysunął ówczesny prezes Instytutu Pamięci Narodowej Janusz Kurtyka. Tego dnia w 1951 r. w więzieniu mokotowskim wykonano wyrok śmierci na siedmiu członkach IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”: Łukaszu Cieplińskim, Mieczysławie Kawalcu, Józefie Batorym, Adamie Lazarowiczu, Franciszku Błażeju, Karolu Chmielu i Józefie Rzepce – będących ostatnimi ogólnopolskimi koordynatorami „Walki o Wolność i Niezawisłość Polski z nową sowiecką okupacją”. Ich ciała komuniści zakopali w nieznanym miejscu. 

Obchody Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych współorganizowane przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie rozpoczęły się o godz. 11:00 Mszą świętą koncelebrowaną pod przewodnictwem bp. seniora Kazimierza Górnego, w Kościele Farnym pw. św. Wojciecha i Stanisława w Rzeszowie. Homilię wygłosił ks. ppor. Wojciech Środoń. Po jej zakończeniu było uroczyste przejście uczestników na drugą część obchodów przed Pomnik Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Tam miały miejsce przemówienia, apel poległych, salwa honorowa oraz złożenie wieńców pod pomnikiem pamięci płk. Łukasza Cieplińskiego i sześciu jego podkomendnych z IV Zarządu WiN, których popiersia są częśćią tego upamiętnienia.  Żołnierze ci 1 marca 1951 roku zginęli razem z Łukaszem Cieplińskim z rąk komunistycznych oprawców. Na koniec orkiestra wojskowa odegrałą pieśni reprezentacyjną Wojska Polskiego.

W swoim wystąpieniu dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie powiedział:

Żołnierze i działacze polskiego podziemia niepodległościowego po zakończeniu wojny mieli pełną świadomość, ze cel ich walki nie został osiągnięty, że wolność nie nadeszła, że Polacy w swoim kraju nie mogą bez skrępowania zagospodarować swojej przestrzeni wolności, bowiem jej nie było, a w zamian pojawił się brutalny, barbarzyński proces zniewolenia.

Bo wolność … krzyżami się mierzy! Napisał Feliks Konarski, ale dodał jednocześnie, że historia ten jeden ma błąd! Szczególnie doświadczamy do wtedy, gdy podejmujemy szczątki doczesne żołnierzy z przestrzelonymi czaszkami  wówczas przed oczami staje cała dramaturgia historii, jak dokonała się podczas odbierania wolności i prawa do życia.

Wówczas, kiedy jedni odbierali Polsce i nie tylko Polsce prawo do wolności, inni nie chcieli tego prawa uszanować , a jeszcze inni zapominali o nim. We współczesnym świecie takie tendencje wciąż się niestety utrzymują, są tacy, którzy głośno krzyczą o swojej wolności, prawie do swobodnego kształtowania polityczno- ekonomicznego świata, ale jednocześnie odmawiają podstawowych praw wolnościowych innym. Bądźmy zatem czujni, rozważni i zjednoczeni i strzeżmy naszej wolności.

Zakończył słowami Mariana Hemara:

„Niestety do tej chwili, czy bliska jest, czy daleka
Czy życia do niej starczy, czy serce jej doczeka – nie w tem rzecz
Do tej chwili jedną znam oczywistą ideologię
Jestem polskim nacjonalistą
Dopóki na bezdrożach uchodźctwa i wygnania
Niepodległości polskiej wyglądam, jak dżdżu kania
A jeśli chodzi o jakieś szczegółowe poglądy
Na ustrój, konstytucje, parlamenty, rządy, reformy i ustawy
Ja wierzę w wolność, ze wszystko, co jest w Polsce
Piękne, szlachetne, świeże, sprawiedliwe, porządne
Inteligentne i zdolne to kiedyś samo wzejdzie
Jeno musi być wolne
Samo znajdzie swą drogę niby igła busoli
Jeno po trupie wroga wyjdzie na świat z niewoli

                                    (…)

Ot program – kółko na mapie
A w kółku przyszpilona chorągiewka mała, pół biała, pół czerwona”

W obchodach wzięli udział członkowie rodzin zamordowanych 1 marca 1951 r. w mokotowskim więzieniu Żołnierzy Niezłomnych,  parlamentarzyści, dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie wraz w pracownikami, przedstawiciele władz samorządowych, służb mundurowych, kombatanci, członkowie Klubu Historycznego im. płk. Łukasza Cieplińskiego, który działa przy rzeszowskim IPN oraz mieszkańcy miasta. 

Organizatorzy obchodów: IPN Odział w Rzeszowie, Urząd Miasta Rzeszowa, 21. Brygada Strzelców Podhalańskich, 3. Podkarpacka Brygada Obrony Terytorialnej, Światowy Związek Żołnierzy AK Okręg Podkarpacki.

Polecamy obejrzeć film dokumentalny „Listy nadziei” z udziałem dr Mirosława Surdeja, historyka z IPN Rzeszów, Wojciech Koby, syna Władysława Koby, Franciszka Batorego, brata Józefa Batorego i Heleny Skwara, kuzynki Jana Totha. 

„Gdybyśmy stracili Ojca, zostalibyśmy zupełni sami na świecie” – pisał w październiku 1950 r. do prezydenta Bolesława Bieruta czternastoletni Jerzy Chmiel, syn członka IV Zarządu Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Prosił o ocalenie ojca – Karola – w imieniu swoim i dziewięcioletniego brata Zbigniewa.

Takie prośby słało do Bieruta wiele polskich dzieci. Cytowane fragmenty wstrząsających listów są świadectwem nieludzkich czasów, instalowania w naszym kraju totalitarnej, komunistycznej władzy. Dzieci skazanych na śmierć patriotów błagały sprawującego funkcję Prezydenta RP Bolesława Bieruta o ocalenie życia ich ojców. Dla córek i synów, m. in. działaczy Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, oczekujących na wykonanie wyroku śmierci, ułaskawienie przez głowę państwa było ostatnią szansą na ocalenie ukochanego taty. Dlatego starali się wzruszyć prezydenta, odwołując się do jego ludzkich uczuć. Sowiecki namiestnik w Polsce, Bierut nie uczynił tego, więc ich ojcowie zostali zamordowani na podstawie sądowej zbrodni.

Film przedstawia dramatyczne historie działaczy i żołnierzy powojennego podziemia niepodległościowego oraz ich rodzin. Pokazuje również sytuację Polski po II wojnie światowej. Dokument pokazuje, jak systemy totalitarne, nazizm i komunizm niszczyły ludzi i narody. Ważnym elementem filmu jest zwrócenie uwagi na uniwersalne i nieprzemijające wartości: lojalność, honor, wierność, uczciwość, odpowiedzialność czy poświęcenie. Reżyser filmu: Piotr Zarębski. Scenariusz: Tomasz Plaskota, Piotr Zarębski.

Działania towarzyszące przygotowane przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie:

• 28 lutego 2025 r. w Gazecie Codziennej „Nowiny” ukaże się Dodatek Historyczny, przygotowany przez Oddziałowe Biura Badań Historycznych IPN w Rzeszowie „1 Marca – Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych”
• 1 marca 2025 r.  zapalenie zniczy w Kwaterze Żołnierzy Niezłomnych w Rzeszowie na cmentarzu komunalnym Wilkowyja
  
  Zajęcia edukacyjne: 
• 2 marca 2025 r. w Parku Historycznym im. Wywiadu Armii Krajowej w Bliznej, prelekcja pt. „Żołnierze Wyklęci” dr. Jacka Magdonia podczas XIII edycji „Tropem Wilczym. Bieg Pamięci Żołnierzy Wyklętych” dla uczestników biegu
• 3 marca 2025 r. w Szkole Podstawowej w Radomyślu Wielkim,  prelekcja pt. „Żołnierze Wyklęci” Macieja Rędziniaka
• 5 marca 2025 r. w Liceum Ogólnokształcącym im. Stefana Czarnieckiego w Nisku, prelekcja pt. „Żołnierze Wyklęci” Zenona Fajgera
• 6 marca 2025 r. w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej Filia nr 7 w Rzeszowie, prelekcja pt. „Historia Alicji Wnorowskiej” Katarzyny Kyc
• 7 marca 2025 r. w Szkole Podstawowej im. Kapitana Wacława Nycza w Soninie, prelekcja pt. „Płk Łukasz Ciepliński” Zenona Fajgera
• 10 marca 2025 r. w Filii nr 6  Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Rzeszowie, prelekcja pt. „Żołnierze Wyklęci” Zenona Fajgera
• 11 marca 2025 r. w Szkole Podstawowej im. Św. Brata Alberta w Żurawiczkach, prelekcja pt. „Trzech Niezłomnych z Rzeszowszczyzny. Mjr Władysław Koba, ppor. Leopold Rząsa, ppor. Michał Zygo” dr. Paweła Fornala
• 11 marca 2025 r. w Zespole  Szkolno-Przedszkolny w Krasnem, prelekcja pt. „Żołnierze Wyklęci” Zenona Fajgera
• 14 marca 2025 r. w Zespole Szkół Sportowych w Rzeszowie,  prelekcja pt. „Żołnierze Wyklęci” Zenona Fajgera
• 18 marca 2025 r. w Publicznym Katolickim Liceum Ogólnokształcącym w Jarosławiu, prelekcja pt. „Historia Alicji Wnorowskiej” Katarzyny Kyc
• 28 lutego 2025 r. w 203. Batalionie Obrony Pogranicza w Sanoku, prelekcja pt. „Antykomunistyczne podziemie niepodległościowe w powiecie sanockim po 1944 roku” dr. Paweła Fornala

            Prezentacja wystaw:

• Żołnierze Wyklęci. Antykomunistyczne podziemie na Rzeszowszczyźnie po 1944 r. – Zespół Szkół w Zarzeczu – Marzec 2025 r.
• Władysław Koba (1914-1949) – Zespół Szkół w Zarzeczu – Marzec 2025 r.
• Polskie Państwo Podziemne na Rzeszowszczyźnie – Szkoła Podstawowa w Przecławiu – 24 lutego - 17 marca 2025 r.
• Żołnierze Niezłomni . Antykomunistyczne podziemie na Rzeszowszczyźnie po 1944 roku – Szkoła Podstawowa w Gumniskach – 28 luty - 21 marca 2025 r.
• Łukasz Ciepliński (elementarna) – Szkoła Podstawowa w Gnojnicy Woli – 26 luty - czerwiec 2025 r. 

          Konkursy

• 4 marca 2025 r. – XV Wojewódzki Festiwal Pieśni Patriotycznych organizowany przez grono pedagogiczne i uczniów Szkoły Podstawowej nr 28 z Oddziałami Dwujęzycznymi im. płk. Łukasza Cieplińskiego w Rzeszowie pod patronatem Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, w Centrum Młodzieży w Rzeszowie
• 12 marca 2025 r. – finał Konkursu Historycznego „Nie mogłem inaczej żyć…” Łukasz Ciepliński – Żołnierz Wyklęty – 2025 pod patronatem Dyrektora Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie i Burmistrza Ropczyc w Szkole Podstawowej im. ppłk Łukasza Cieplińskiego w Gnojnicy Woli
• 21 marca 2025 r. – X edycja Wojewódzkiego Turnieju Poezji i Prozy „ZAWSZE WIERNI” pod Honorowym Patronatem Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie w Powiatowym Centrum Edukacji Kulturalnej w Ropczycach, organizowana przez Powiatowe Centrum Edukacji Kulturalnej w Ropczycach i Katolickie Stowarzyszenie Wychowawców Oddział w Sędziszowie Małopolskim 

            Inne wydarzenia:

• 1 marca 2025 r. w miejscowości Gnojnica Wola – Zagorzyce Górne odbędą się Powiatowe Obchody Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych pod Patronatem Honorowym Dyrektora Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie. Obchody rozpoczną się w Gnojnicy Woli, gdzie przy Szkole Podstawowej im. ppłk. Łukasza Cieplińskiego będzie prezentowana biograficzna wystawa elementarna Instytutu Pamięci Narodowej pt. „Łukasz Ciepliński”. W ramach wydarzenia odbędzie się także przemarsz na trasie Gnojnica Wola- Zagorzyce Górne, uczestnicy przemarszu otrzymają pamiątkowe nagrody. Organizatorami obchodów są Powiat Ropczycko-Sędziszowski, Gmina Ropczyce, Gmina Sędziszów Małopolski