Instytut Pamięci Narodowej w Rzeszowie

Ogólnopolska konferencja naukowa pt. „Arystokracja i ziemiaństwo w II Rzeczypospolitej oraz wobec wyzwań II wojny światowej”.

Konferencja odbywała się w dniach 10-11 października 2024 r. w Muzeum-Zamek w Łańcucie. Lokalizacja była nieprzypadkowa, gdyż w dwudziestoleciu międzywojennym Łańcut był bowiem miejscem licznych spotkań, zjazdów i inicjatyw, podczas których rezydencja Potockich była przedstawiana przez władze jako jedna z wizytówek niepodległej Polski. Koronowane głowy, politycy, uczeni i dziennikarze z zagranicy byli w pałacu oficjalnymi gośćmi rządu polskiego. Konferencja była kontynuacją konferencji naukowej pt. „Arystokracja i ziemiaństwo wobec odzyskania niepodległości i budowy zrębów II Rzeczypospolitej (do 1921 r.)”, która miała miejsce we wrześniu 2021 r. również w salach łańcuckiego zamku. 

Wśród grona znakomitych prelegentów znalazły się nazwiska profesorów i ludzi nauki m.in. z Uniwersytetu Jagielińskiego, Polskiej Akademii Nauk, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego im. Jana Pawła II, Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, Uniwersytetu Rzeszowskiego, Politechniki Rzeszowskiej, Uniwersytetu Gdańskiego, Uniwersytetu w Strasburgu, Polskiego Towarzystwa Ziemiańskiego, Akademii Sztuki Wojennej w Warszawie, Lotniczej Akademii Wojskowej w Dęblinie, Muzeum Zamek w Łańcucie, Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze, Muzeum Pałacu Króla Jana III Sobieskiego w Wilanowie, Muzeum Niepodległości w Myślenicach, Kujawsko-Pomorskiego Centrum Dziedzictwa w Toruniu, Lwowskiej Narodowej Akademii Sztuk Pięknych, Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów z Markowej, Towarzystwa Przyjaciół Nauk im. K.M. Osińskiego w Przemyślu, historycy Instytutu Pamięci Narodowej z całej Polski oraz badaczy niezależnych np. z Fundacji im. Zofii i Jana Włodków czy Liceum Ogólnokształcącego im. T. Kościuszki w Lubaczowie.

Konferencji towarzyszyła prezentacja wydanej przez Wydawnictwo IPN nowej publikacji „Arystokracja i ziemiaństwo wobec odzyskania niepodległości i budowy zrębów II Rzeczypospolitej (do 1921 r.)”, którą otrzymali m.in. jej współautorzy: prof. dr hab. Tomasz Pudłocki, prof. dr hab. Tomasz Łaszkiewicz, prof. dr hab. Tadeusz Zych, dr hab. Mariusz Krzysztofiński, dr Marcin Bukała, dr Paulina Byzdra- Kusz, dr Marcin K. Schirmer, dr Żaneta Niedbała i dr Maciej Wojtacki.

Wielokrotnie w literaturze podkreśla się wiodącą rolę inteligencji w tworzeniu podstaw prawnych, realiów gospodarczych, w administracji i kulturze oraz kreowaniu społeczeństwa obywatelskiego II Rzeczypospolitej. Bez niej trudno byłoby zrozumieć szansę przetrwania dla narodu polskiego w czasie dziejowej katastrofy, jaką były lata 1939–1945. Niemniej jednak rola innych warstw społecznych, w tym zwłaszcza arystokracji i ziemiaństwa – posiadających odpowiednie zaplecze ekonomiczne, międzynarodowe kontakty oraz tradycje kreowania i kształtowania życia publicznego zarówno w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, jak i w państwach zaborczych, była niebagatelna. Tym bardziej, że grono polskiej inteligencji tworzyły także osoby wywodzące się  z arystokracji i ziemiaństwa wnosząc w szeregi tej nowej warstwy społecznej umiłowanie wiedzy i kult nauki traktowanej także w sposób utylitarny.

Wśród problemów badawczych, które poruszono podczas konferencji wymienić należy następujące zagadnienia:

• rola arystokracji i ziemiaństwa w kształtowaniu tożsamości polskiego społeczeństwa w latach 1918 –1939
• udział przedstawicieli arystokracji i ziemiaństwa w polityce, dyplomacji i administracji II RP
• zaangażowanie w działalność gospodarczą, kulturalną i społeczną
• przykłady rozmaitego funkcjonowania w badanym czasie: poczucie misji i chęci przydatności wobec społeczeństwa, kosmopolityzm i poczucie przynależności do europejskiej rodziny arystokratycznej, używanie życia czy wręcz marnotrawienie kapitału społeczno-gospodarczego
• arystokraci i ziemianie wobec polskiego czynu zbrojnego podczas II wojny światowej
• arystokracja i ziemianie w Wojsku Polskim oraz w polskich formacjach wojskowych na frontach
  II wojny światowej
• kolaboracja arystokratów i ziemian z władzami niemieckimi i sowieckimi w czasie II wojny światowej

Podjęto także próbę odpowiedzi na pytanie, na ile w dotychczasowej historiografii udział arystokracji i ziemiaństwa w kreowaniu szeroko pojętego życia publicznego w okresie II Rzeczypospolitej, ale także II wojny światowej był wystarczająco przedstawiany. W jakim stopniu działalność i postawa tego środowiska przyczyniła się do zachowania i różnego rozumienia polskości po odbudowie niepodległego państwa polskiego, a także w czasie zagrożenia bytu państwa i narodu, jakimi były lata 1939–1945. Inną kwestią pozostaje odpowiedź na pytanie, czy w warunkach prawa, które zrównywało wszystkich obywateli państwa, zniesione tytuły szlacheckie faktycznie nie miały znaczenia w relacjach władzy i kreowania polityki szczebla centralnego i lokalnego.

PROGRAM KONFERENCJI:

10 października 2024, Wielka Jadalnia w Muzeum-Zamek w Łańcucie

– godz. 9:00 – Otwarcie konferencji 

PANEL 1. U progu niepodległości

• 9:40 prof. dr hab. Piotr Franaszek (Uniwersytet Jagielloński), „Ziemianie w obronie Kresów. Z pamiętnika por. Ludwika Mycielskiego hr. Dołęga, oficera 8 Pułku Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego”
• 10:00 dr Wiktor Węglewicz (badacz niezależny), „Nowe życie po katastrofie rewolucji –Kieniewiczowie w II RP”

PANEL 2. W polityce II RP

• 10:25 dr hab. Tomasz Łaszkiewicz, prof. IH PAN (Polska Akademia Nauk), „Środowisko ziemian pomorskich wobec wyzwańpolitycznych dwudziestolecia międzywojennego”
• 10:45 Patryk Sajnóg (Uniwersytet Jagielloński), „Arystokracja i ziemiaństwo w parlamencie II Rzeczypospolitej (1930-1939)”
• 11:05 dr hab. Mariusz Krzysztofiński (IPN Rzeszów), „Renegaci? Osoby o szlacheckich korzeniachw szeregach ugrupowań komunistycznych II RP”

– 11:45 – Przerwa kawowa

PANEL 3. W dyplomacji II RP

• 12:00 dr Marcin K. Schirmer (Polska Akademia Nauk, Polskie Towarzystwo Ziemiańskie), „Wkład ziemiaństwa w kształtowanie siępolskiej dyplomacji po odzyskaniu niepodległości”
• 12:20 dr hab. Tomasz Pudłocki prof. UJ (Uniwersytet Jagielloński), „Największa demokracja a błękitna krew z młodejrepubliki. Polscy dyplomaci-ziemianie w USAw latach 1918-1939”
• 12:40 dr hab. Beata Topij-Stempińska prof. UIK (Uniwersytet Ignatianum w Krakowie), „Chyrowiacy w dyplomacji i administracji RP. Szkic do portretu zbiorowego absolwentów z rodzin ziemiańskich”
• 13:00 dr Paulina Byzdra-Kusz (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II), „Ziemianin w meandrach politykiDrugiej Rzeczypospolitej.Kariera dyplomatyczna hr. Stanisława Łosia”
• 13:20 dr Bianca Sadowska (Uniwersytet Gdański), „Wacław Lednicki w służbie dyplomatycznej II Rzeczypospolitej. Epizod z życia uczonego”

– 13:40 – Przerwa

PANEL 4. Pomiędzy religią i społeczeństwem, cz. 1

• 15:30 ks. prof. dr hab. Józef Marecki (Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, IPN Warszawa), „Kard. Adam S. Sapiehy rola w kształtowaniu tożsamości narodowej Polaków”
• 15:50 Ivanna Matkovska (Lwowska Narodowa Akademia Sztuk Pięknych), Metropolita Andrzej hr. Szeptycki jako mecenas sztuki, promotor sztuki i edukacji społeczeństwa w okresie międzywojennym

– 16:10 – Dyskusja

10 października 2024, Gabinet Ordynata w Muzeum-Zamek w Łańcucie

PANEL 5. Na rzecz społeczeństwa i gospodarki II RP cz. 1

• 12:00 dr Tomasz Osiński (Lotnicza Akademia Wojskowa w Dęblinie, IPN Lublin), Założyciele, prezesi, sportowcy, dowódcy. Role arystokracji i ziemiaństwa w historii polskiego lotnictwa lat 1918-1945
• 12:20 dr Andrzej Małysa (Muzeum Niepodległości w Myślenicach), Książę Kazimierz Lubomirski – organizator polskiego sportu
• 12:40 dr Żaneta Niedbała (Towarzystwo Przyjaciół Nauk im. K. M. Osińskiego w Przemyślu), Życie i działalność książąt Sapiehów z linii kodeńskiej w II RP na podstawie zbiorów Archiwum Muzeum Polskiego w Rapperswilu

PANEL 6. Na rzecz społeczeństwa i gospodarki II RP cz. 2

• 13:05 dr hab. Anna Królikowska prof. UIK (Uniwersytet Ignatianum w Krakowie),  Adam hrabia Stadnicki – ostatni ziemianin Sądecczyzny w służbie Ojczyzny i społeczeństwa
• 13:25 dr Agata Wołkowska-Wolska (Fundacja im. Zofii i Jana Włodków), Działania prof. Jana Włodka na rzecz podniesienia kultury rolnej gospodarstw górskich
• 13:45  Janusz Grechuta (Liceum Ogólnokształcące im. T. Kościuszki w Lubaczowie),  Hugo von Wattmann – baron z Rudy Różanieckiej

 – 14:05 – Przerwa

PANEL 7. Pomiędzy religią i społeczeństwem, cz. 2

• 15:35 dr hab. Sylwia Galij-Skarbińska, prof. UMK (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu),  W służbie Bogu i Ojczyźnie. Aniela hrabina Potulicka – filantropka i wizjonerka
• 15:55 ks. bp dr Tomasz Dariusz Mames (Uniwersytet w Strasburgu), Arystokracja i ziemiaństwo zwierciadłem mariawityzmu okresu międzywojnia
• 16:15 dr Michał Damazyn (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), Arystokratki i ziemianki w Zgromadzeniu Sióstr od Aniołów

– 16:35 – Dyskusja

11 października 2024, Wielka Jadalnia w Muzeum-Zamek w Łańcucie

PANEL 8. Działalność konspiracyjna i zbrojna w czasie II wojny światowej

• 9:00 dr Marcin Chorązki (IPN Kraków, Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej), „Tarcza”-„Uprawa”-„Opieka”: między pamięcią świadków a rzeczywistymi możliwościami ziemiańskiej konspiracji
• 9:20 prof. dr hab. Grzegorz Ostasz (Politechnika Rzeszowska), Obywatele ziemscy w historii Rzeszowskiego Podokręgu AK
• 9:40 dr hab. Tadeusz Kopyś (Uniwersytet Jagielloński )Współpraca Wandy Pomianowskiej z partyzanckimi ugrupowaniamiw rejonie Gór Świętokrzyskich

PANEL 9. Wobec katastrofy dziejowej cz. 1

• 10:05 dr Maciej Wojtacki (Akademia Sztuki Wojennej w Warszawie), Polski konserwatyzm wobec wybuchu II wojny światowej i uchodźczych doświadczeń (Adolf Bocheński, Stanisław Mackiewicz,Ksawery Pruszyński). Analiza doktrynalna
• 10:25 prof. dr hab. Wojciech Polak (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), Wojenne dzieje Olgi Chreptowiczowej-Butieniewej – rosyjskiej arystokratki, polskiej obywatelki, sanitariuszki armii Władysława Andersa
• 10:45 dr hab. Tadeusz Zych prof. URz (Uniwersytet Rzeszowski), Kobiety spod znaku Leliwy w czasie II wojny światowej
• 11:05 dr hab. Krzysztof Kaczmarski (IPN Rzeszów) Wojenne losy Marii ze Zdziechowskich i Jana Sapiehów

– 11:25 – Przerwa kawowa

PANEL 10. Wobec katastrofy dziejowej cz. 2

• 11:45 Teresa Bagińska-Żurawska (Muzeum-Zamek w Łańcucie), Janina Ledóchowska (1888-1970) – arystokratka pracująca, nieugięta wobec władzy bolszewickiej we Lwowie (w świetle niepublikowanychdokumentów i korespondencji)
• 12:05 Jan Sasor (Muzeum Śląskie w Katowicach), W tych czasach u nas nie było zwyczaju pytać, „kto kim jest”. Niemiecka pacyfikacja dworuw Żerosławicach w grudniu 1944 roku

– 12:25 – Dyskusja

11 października 2024, Gabinet Ordynata w Muzeum-Zamek w Łańcucie

PANEL 11. Wokół dworu i rodziny cz. 1

• 9:00 dr hab. Grażyna Stojak, prof. URz (Uniwersytet Rzeszowski), Mycielscy z Nienadowej – ostatni właściciele założenia dworsko-folwarcznego
• 9:20 Henryk Dumin (Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze), Ostatnia narolska hrabina. O Jadwidze Korytowskiej w świetle relacji mieszkańców Narola i okolicznych wsi
• 9:40 lek. wet. Eliza Anna Niemczycka (Uniwersytet Jagielloński), Życie dworu i wsi Hucisko Jawornickie – dwie perspektywy
• 10:00 Michał Wójcik (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze O. Mszana Dolna, Towarzystwo Polsko-Austriackie), Wkład ziemiaństwa w rozwój społecznoekonomiczny małych ośrodkóww latach 1918-1939 na przykładzie rodziny hr. Krasińskich w Mszanie Dolnej

PANEL 12. Wokół dworu i rodziny cz. 2

• 10:25 Michał Kańkowski (Biłgorajskie Towarzystwo Regionalne, Uniwersytet Jagielloński), Ordynacki folwark Kiełczewskich w Soli do 1945 roku
• 10:45 dr Anna Ziemlewska (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie), Pod opieką włoskiej rodziny królewskiej – Wilanów w czasie II wojny światowej
• 11:05 dr Michał Antonowicz, dr Marek Rubnikowicz, (Kujawsko-Pomorskie Centrum Dziedzictwa w Toruniu), Losy kolekcji Sczanieckich z Nawry w latach II Rzeczypospolitej oraz w latach II wojny światowej
• 11:25 dr Piotr Szopa (Muzeum-Zamek w Łańcucie), Losy dworskich kolekcji w latach 1944-1945

– 11:45 – Przerwa

PANEL 13. Pomiędzy przetrwaniem i pracą na rzecz środowiska w latach II wojny światowej

• 12:00 dr Łukasz Chrobak (IPN Rzeszów), Na rozdartej ziemi. Losy arystokracji i ziemiaństwa województwa lwowskiego podczas II wojny światowej – zarys problematyki
• 12:20 ks. prof. dr hab. Stanisław Nabywaniec (Uniwersytet Rzeszowski), Wojenne losy polskiej szlachty na przykładzie wybranych osób i rodów
• 12:40 o. dr hab. Andrzej Paweł Bieś, SJ, prof. UIK (Uniwersytet Ignatianum w Krakowie), Wojenny losy Chyrowiaków w korespondencji do o. Teofila Bzowskiego SJ. Przyczynek do obrazu ziemiańskiego (i postziemiańskiego) środowiska

– 13:00 – Dyskusja, Zakończenie konferencji

Organizatorzy: Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie we współpracy z Muzeum-Zamek w Łańcucie oraz Towarzystwem Przyjaciół Nauk im. Kazimierza Marii Osińskiego w Przemyślu.