Instytut Pamięci Narodowej w Rzeszowie

9 września 2024 r. Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie zaprosił mieszkańców miasta i okolicy na uroczystość z okazji 85. rocznicy obrony Rzeszowa, podczas której została odsłonięta gablota zawierająca ziemię z pól bitewnych 24. Pułku Ułanów im. Hetmana Wielkiego Koronnego Stanisława Żółkiewskiego.

Uroczystość odbyła się przed siedzibą IPN Oddział w Rzeszowie, rozpoczęła się przywitaniem zaproszonych gości, odśpiewano hymn Rzeczpospolitej Polskiej. Rys historyczny obrony Rzeszowa oraz losów24. Pułku Ułanów przedstawił dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor IPN Oddział w Rzeszowie.
 

W dniu 8 września 1939 roku wojska niemieckie osiągnęły od zachodu okolice Rzeszowa. W związku z sytuacją na froncie dowódca brygady wyznaczył do obrony Rzeszowa 24. Pułk Ułanów dowodzony przez płk Kazimierza Dworaka. Dowódca pułku obsadził podległymi sobie szwadronami poszczególne części miasta - zaznaczał dyrektor rzeszowskiego IPN dr hab. Dariusz Iwaneczko.

Do starć z Niemcami doszło tego samego dnia. Atak niemiecki rozpoczął się około godziny 15.30 od ostrzału z powietrza. Uderzono na odcinku bronionym przez 2. szwadron w okolicach Miłocina i 1. szwadron, który bronił okolic Staroniwy. Najbardziej dramatyczny przebieg tych działań miał miejsce w rejonie Boguchwały, gdzie walczył 3. szwadron dowodzony przez por. Romualda Radziwiłowicza. Żołnierze 24. Pułku Ułanów toczyli bój o Rzeszów do późnej nocy i następnie otrzymali rozkaz wycofania się w kierunku Łańcuta, gdzie stacjonował 10. Pułk Strzelców Konnych. W walkach o Rzeszów i Łańcut ginie 8 żołnierzy. Ofiary to żołnierze 24. Pułku Ułanów oraz dwóch żołnierzy 1. Pułku Korpusu Obrony Pogranicza. Straty Niemców były zdecydowanie wyższe. 

Podczas okolicznościowych przemówień list w imieniu wojewody podkarpackiego Teresy Kubas - Hul odczytała Irena Marszałek - Czekierda, dyrektor Wydziału Polityki Społecznej PUW w Rzeszowie. Głos zabrał dr Krzysztof Jarosz, starosta rzeszowski, dr Dominik Szulc, kierownik oddziału Terenowego w Lublinie Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz Wioleta Welman, kierownik Muzeum 24. Pułku Ułanów w Kraśniku Oddział Muzeum Narodowego w Lublinie, która wręczyła dr hab. Dariuszowi Iwaneczko pamiątkową odznakę 24. Pułku Ułanów w  podziękowaniu za współpracę. 

Odsłonięcia tablicy dokonali dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor IPN Oddział w Rzeszowie, dr Dominik Szulc, kierownik oddziału Terenowego w Lublinie Narodowego Instytutu Dziedzictwa i ppłk. Dariusz Brzeżawski, szef Wojskowego Centrum Rekrutacji.

W uroczystościach uczestniczył liczący 103 lata ppłk. Stefan Michalczak, 85 lat temu sam był żołnierzem września 39 roku, doskonale pamięta tragedie tamtych dni, był wtedy wiele kilometrów na północ od Rzeszowa, gdyż w 1938 roku na ochotnika zgłosił się do wojska dostał przydział do 72. Pułku Piechoty w Radomiu. Był obecny poseł do PE Bogdan Rzońca, posła na Sejm RP Adama Dziedzica reprezentował Mateusz Maciejczyk. Na uroczystości byli także Stanisław Wnorowski, prezes Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego Oddział w Rzeszowie, Józef Sieńko, prezes Związku Sybiraków Oddział w Rzeszowie, Witold Gudyś Polska Grupa Pamięci Historycznej w Belgii, Zofia Wieczorek ze Stowarzyszenia Rodzin I Polskiej Dywizji Pancernej, Katarzyna Wdowik, prezes Towarzystwa Ziemi Bratkowickiej oraz członkowie Klubu im. płk. Łukasza Cieplińskiego. W wydarzeniu uczestniczyli dr Piotr Szopa, dyrektor Muzeum - Zamek w Łańcucie i Jakub Izdebski, dyrektor Wojewódzkiego Domu Kultury w Rzeszowie.

Licznie zgromadzeni byli również przedstawiciele służb mundurowych: ppłk. Dariusz Brzeżawski, szef Wojskowego Centrum Rekrutacji, Tomasz Korniewicz, zastępca komendanta miejskiego Państwowej Straży Pożarnej w Rzeszowie, Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Rzeszowie reprezentowała kpt. Aneta Tymińska, Komendę Miejską Policji w Rzeszowie reprezentował podinspektor Mariusz Zawartka, Wydział Żandarmerii Wojskowej w Rzeszowie reprezentował por. Paweł Grzywacz. 

Podkarpackiego Kuratora Oświaty reprezentowała Jolanta Wasilewska, a wraz z nią byli obecni Agnieszka Świtalska dyrektor i młodzież ze SP nr 11 im. gen. Stanisława Maczka w Rzeszowie wraz z pocztem sztandarowym, Dorota Chmura, dyrektor wraz z młodzieżą ze SP nr 28 z Oddziałami Dwujęzycznymi im. płk. Łukasza Cieplińskiego w Rzeszowie, Artur Bliski, dyrektor SP im. gen. Stanisława Maczka w Boguchwale wraz z uczniami tej szkoły oraz uczniowie Zespołu Szkół Samochodowych w Rzeszowie. 

Na zakończenie pod odsłoniętą tablicą, delegacje złożyły wieńce i wiązanki kwiatów oraz zapalono znicz pamięci.
Asystę wojskową zapewniła 3. Podkarpacka Brygada Obrony Terytorialnej, w uroczystości wzięła udział Zakładowa Formacja Obrony Cywilnej IPN Oddział w Rzeszowie. 

Inicjatywę upamiętnienia żołnierzy tej jednostki w miejscach bitew stoczonych  w 1939 r. podjęto w dniu 26 lipca 1964 r. w Londynie na Zebraniu Koła Pułkowego. Inicjatorzy zamierzali upamiętnić również stosowną tablicą w Rzeszowie żołnierzy pułku, poległych w dniach 8–9 września 1939 r. w walkach pod Rzeszowem. Mimo przygotowania tablicy, decyzją ówczesnych władz komunistycznych w Rzeszowie, anulowano zezwolenie na jej wmurowanie.

Tablica na kilkadziesiąt lat popadła w zapomnienie. W 2021 r. została odnaleziona w budynku Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej przy ul. Szopena 23, dawnej lokalizacji Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, gdzie prawdopodobnie była zdeponowana. Została poddana konserwacji dokonanej ze środków IPN, a następnie odsłonięta przed dwoma laty 8 września 2022 r. na budynku głównej siedziby Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie.

Podczas uroczystości odsłonięcia tablicy potomkowie żołnierzy z 24. Pułku Ułanów (państwo Dominik Szulc, Alicja Szmit i Edward Deskur) przekazali łuskę artyleryjską z 1937 r. wraz z ziemią z miejsc bitew stoczonych przez 24. Pułk Ułanów.

Ziemia została zebrana w 2022 r. i pochodzi z Kasiny Wielkiej, Wysokiej pod Jordanowem, Żółkwi oraz Zboisk (obecnie dzielnica Lwowa). Sama łuska została przekazana przez Panią Yvette Popławską ze Stowarzyszenia 1. Polskiej Dywizji Pancernej w Belgii. Ponadto do łuski została dodana ziemia z Rzeszowa tj. z miejsca walk 3. szwadronu por. Romualda Radziwiłowicza.

Gablota została wykonana przez pracownika Oddziału IPN w Rzeszowie Hubert Bury, naczelnik OBUWiM.

Po zakończeniu oficjalnej uroczystości odbył się historyczny piknik edukacyjny dla dzieci i młodzieży.